Deniz İş Hukuku

Deniz İş Hukuku

1) Deniz İş Kanununa tabi olanlar kimlerdir ve görev alanları nedir ?

a) İşveren: Gemi sahibine veya kendisinin olmayan bir gemiyi kendi adına ve hesabına işleten kimseye işveren denir.

b) İşveren Vekili: Kaptan veya işveren adına ve hesabına harekete yetkili olan kimseye işveren vekili denir.

c) Gemi Adamı: Bir hizmet akdine dayanarak gemide çalışan kaptan, zabit ve tayfalarla diğer kimselere denilmektedir. Gemi adamları yönetmeliği m.4’e göre ise; geminin kaptanını, zabitlerini, yardımcı zabitlerini, stajyerlerini, tayfalarını ve yardımcı hizmet personelini ifade etmektedir.

d) Kaptan: Gemiyi sevk ve idare eden kimseye veya zorunlu sebeplerle görevi başında bulunmaması halinde ona vekâlet eden kimseye kaptan denir.

2) Deniz İş Kanunu’na göre iş yeri neresidir?

Deniz hizmet sözleşmesinin uygulanacağı yer yani iş yeri gemidir. Deniz İş Ka- nununda net bir gemi tanımı olmamakla birlikte bir geminin Deniz İş Kanunu kapsa- mında olabilmesi için kimi niteliklere sahip olması gerekmektedir. Deniz İş Kanunu m.1’e göre, denizlerde, göllerde ve akarsularda çalışan, Türk Bayrağını taşıyan, Yüz ve daha yukarı grostonilatoluk gemiler Deniz İş Kanunu kapsamındadır.

3) Taraflar arasından imzalanan deniz iş sözleşmesinin şartları nelerdir? Hizmet akdi işveren veya işveren vekiliyle gemi adamı arasında yazılı olarak iki

nüsha yapılır ve taraflardan her birine birer nüsha verilir.
DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !1

Yazılı akitlerde aşağıdaki hususların bulunması gerekir:
a) İşverenin adı ve soyadıyla ikametgâh adresi,
b) Gemi adamının adı, soyadı, doğum tarihi ve yeri, sicil numarası ve ikamet-

gâh adresi,
c) Gemi çalışanının çalışacağı geminin ismi, sicil numarası, grostonilatosu ve

kaydedildiği sicil dairesi ( Gemi adamının aynı işverenin muhtelif gemilerinde çalış- ması ihtimali mevcutsa, bu hizmet akdinde ayrıca belirtilir. )

d) Akdin yapıldığı yer ve tarih,
e) Gemi çalışanının göreceği iş,
f) Gemi çalışanının hizmete başlayacağı tarih ve yer,
g) Hizmet akdinin belli bir süre için yapılmış olup olmadığı, belli bir süre için ya-

pılmış ise süresi veya sefer üzerine ise hangi sefer olduğu,
h) Kararlaştırılan ücret esası ile miktarı,
ı) Ücretin ödeme zamanı ve yeri ile zorunlu tutulan işverenler için gemi adamı-

nın ücret, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkakının ödeneceği banka özel hesap numarası,

i) Avans şartları,
j) Diğer iş şartları,
k) Tirimciler ve ateşçiler ile yapılacak hizmet akitlerinde 7292 sayılı Kanunla onanan sözleşmenin özeti.

Gemi adamıyla işveren veya işveren vekili arasında yapılacak hizmet akit- leri, her türlü resim ve harçtan muaftır.

4) Deniz iş sözleşmelerinin türleri nelerdir?

Deniz hizmet sözleşmeleri belirli süreli, belirsiz süreli ve sefer esasına dayalı olmak suretiyle üç şekilde yapılmaktadır. Deniz İş Kanununda belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmelerinin tanımı bulunmamaktadır. Bu sebeple İş Kanunundaki tanımlardan yararlanılması gerekilmektedir.

a) Belirsiz Süreli Hizmet Sözleşmeleri

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !2

Deniz İş Kanununda kural olarak belirli bir süre için veya sefer için yapılan iş sözleşmesi yapılmamış ise gemi çalışanı ile yapılan sözleşme belirsiz sürelidir.

Belirsiz süreli sözleşmeler m.14’de yazılı durumlar dışında gemi adamının işe alınmasından itibaren altı ay geçmedikçe bozulamaz. Belirsiz süreli sözleşmeler ku- ral olarak ihbar süresi sonunda sona erdirilebilir. Kanuna göre ihbar süreleri; işi altı ay sürmüş olan gemi adamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak iki hafta sonra, işi altı aydan bir buçuk yıla kadar sürmüş olan gemi çalışanı için, bildiri- min diğer tarafa yapılmasından başlayarak dört hafta sonra, işi bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş olan gemi adamı için bildirimin diğer tarafa yapılmasından başla- yarak altı hafta sonra, işi üç yıldan fazla sürmüş olan gemi çalışanı için, bildirimin di- ğer tarafa yapılmasından başlayarak sekiz hafta sonra bozulmuş olur. Bildirimsiz fe- sihte ne m.16’daki altı aylık süre ne de ihbar süreleri m.14’de sayılan nedenler söz konusu olduğunda göz önünde bulundurulmaz.

b) Sefer İçin Yapılan Hizmet(İş) Sözleşmesi

Geminin çıkacağı belirli bir sefer süresince çalışmak üzere gemi çalışanı ile iş- veren arasında yapılan iş sözleşmesidir. Sefer süresince yapılan iş sözleşmeleri be- lirli süreli iş sözleşmeleridir. Belirli süreli iş sözleşmeleri esaslı neden bulunmadıkça zincirleme şekilde yapılamaz ancak. Sözleşmede sefer kaydının bulunması esaslı nedenlerdendir.

Sefer için yapılan iş sözleşmeleri belirli süreli iş sözleşmesi türlerinden biri ol- duğu için sefer sonunda kendiliğinden sona erer ve dolayısıyla ihbar tazminatı söz konusu olmaz. Belirli bir sefer için yapılan iş sözleşmesinin sonunda tarafların muva- fakatnamesi olduğunda gemi çalışanı işe devam eder ve gemi de tekrar sefere çı- karsa iş sözleşmesi bu sefer için uzatılmış sayılır. Belirli sefer için yapılmış iş söz- leşmesi, sözleşmede yazılı seferin sonunda geminin limana varıp, yükünü boşaltma- sıyla sona erer.

c) Deneme Süreli Deniz Hizmet(İş) Sözleşmesi

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !3

Deniz İş Kanununda denem süreli iş sözleşmesine yer verilmemiştir. Ancak ta- rafların deneme süresine ihtiyaç duyması durumunda deneme süresinin belirlenmesi mümkündür.

Deneme süresi İşKanununa göre en fazla iki ay olarak belirlenebilir. Toplu iş sözleşmesinde ise bu süre dört aya kadar çıkarılabilir. Ancak Deniz İş Kanununda farklı bir süreye hükmedilmiş olup deneme süresi bir ay ile sınırlıdır.

Deneme süresi içinde taraflar hizmet sözleşmesini bildirim sürelerine uymak- sızın ve sebep göstermeksizin sona erdirebilirler. Bunun sonucunda herhangi bir tazminat yükümlülüğü ile karşılaşmazlar.

5) 854 sayılı Deniz İş Kanununa göre gemi adamlarına ne kadar yıllık üc- retli izin verilir?

Aynı işveren emrinde veya aynı gemide bir takvim yılı içinde bir veya birkaç iş sözleşmesine dayanarak en az altı ay çalışmış olan gemi çalışanı, yıllık ücretli izine hak kazanır. İzin süresi, altı aydan bir yıla kadar hizmeti olan gemi çalışanları için on beş günden ve bir yıl ve daha fazla hizmeti olanlar için yılda bir aydan az olamaz.

6) 854 sayılı Deniz İş Kanununa göre fazla çalışma ücretine hak kazanma koşulları nelerdir?

Deniz İş Kanununa göre m.28’e göre haftalık 48 saati aşan çalışmalarda sade- ce fazla çalışma ücreti ödenecektir. Örnek olarak haftada 4 saat çalışan gemi çalışa- nı fazla çalışma ücretine hak kazanamaz.

7) Gemi çalışanlarına ödeme işveren tarafından nasıl yapılmalıdır ?

Ücret, Prim, İkramiye ve Bu Nitelikteki Her Türlü İstihkakın Bankalar Aracılığıyla Ödenmesine Dair Yönetmeliğin 10 uncu maddesinde; en az beş işçisi olan işverenle- rin, çalıştırdıkları işçiye o ay içinde yapacakları her türlü ödemeyi bankalar aracılığıy- la yapmakla yükümlü oldukları belirtilmektedir. Örnek olarak gemisinde 9 gemi çalı- şanı çalıştıran işveren ücretleri banka kanalıyla ödeme yükümlülüğüne tabiidir.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !4

8) 854 Sayılı Deniz İş Kanununa göre kıdem tazminatı hak kazanma koşul- ları nelerdir?

854 sayılı Deniz İş Kanununa göre on bir ay on beş gün hizmeti olan gemi çalı- şanı kıdem tazminatına hak kazanamaz. Çünkü 854 sayılı Deniz İş Kanununun 20 nci maddesinde iş sözleşmesinin devamı süresince her geçen tam yıl ibaresi yer al- dığından kıdem tazminatı almak için hizmet süresi en az 1 yıl olmalıdır.

İşçiye kıdem tazminatı alacağı, işçinin işverenden aldığı son ücrete göre belir- lenir.

Deniz İş Kanununda öngörülen şartlara sahip olması halinde gemi çalışanı şu

durumlarda kıdeme hak kazanacaktır:

a) Deniz İş kanunu kapsamına giren bir gemide iş sözleşmesi ile çalışıyor ol- mak

b) Deniz İş Kanunu denizlerde, göl ve akarsularda Türk bayrağını taşıyan ve 100 ve daha üstü grostonilatoluk gemilerde bir iş sözleşmesi ile çalışan gemi adam- ları ve işverenleri hakkında uygulanır.

c) İş sözleşmesi sona erdiği tarihte gemi çalışanının en az bir yıllık kıdeme sa- hip olması gerekir. Sözleşmenin belirli ya da belirsiz süreli olmasının bir önemi yoktur.

Kıdem süresinde özellikle dikkate almamız gereken hususları şöyle özetleyebili- riz:

1-Kıdem süresi hesaplanırken öncelikle ilk bakılması gereken husus işçi gemi çalışanın işe başladığı tarihtir. Kanunda her ne kadar belirtilmese de işe başlangıç tarihini işçinin fiilen işe başladığı tarih şeklinde yorumlamak gerekir. Deniz İş Söz- leşmesinin sona erdiği tarih de kıdem süresinin sonu olacaktır. Sözleşmenin sona erdiği tarih derhal fesihte feshin bildirildiği tarih, önelli fesihlerde bildirim süresinin bit- tiği tarih, ölüm halinde ölüm tarihi kıdem süresinin bittiği gün demektir.

2- Kıdem tazminatına esas olacak kıdem süresini tespitinde sadece işçinin işini yaptığı gemideki çalışması dikkate alınmaz. Buna ilaveten aynı işverenin diğer gemi-

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !5

lerinde veya başka hizmetlerinde de gemi çalışanın çalışması söz konusu ise bu sü- reler de gemi çalışanın kıdem süresine eklenecektir.

3-Geminin devredilmesi, herhangi bir suretle bir işverenden başka bir işverene geçmesi veya başka bir yere nakli söz konusu olduğunda gemi çalışanının kıdemi, iş yeri veya iş yerlerindeki hizmet sözleşmeleri sürelerinin toplamı üzerinden hesap- lanacaktır.

4–12/7/1975 tarihinden itibaren geminin devri veya herhangi bir suretle el de- ğiştirmesi halinde işlemiş kıdem tazminatlarından her iki işveren de sorumludur. An- cak işyerini devreden işverenlerin bu sorumlulukları gemi çalışanını çalıştırdıkları sü- relerle ve devir esnasındaki gemi çalışanın aldığı ücret seviyesiyle sınırlıdır.

5–12/7/1975 tarihinden önce işyeri devrolmuş veya herhangi bir suretle el de- ğiştirmiş ise devir mukavelesinde aksine bir hüküm yoksa işlemiş kıdem tazminatla- rından yeni işveren sorumlu olacaktır.

6-Gemi devirden sonra Türk Bayrağını taşıma hakkını kaybederse sözleşme kendiliğinden sona erecektir.

Gemi adamının hak ettiği kıdem tazminatının ödenmemesi halinde işveren veya vekili hakkında idari para cezası verilir.

9) Kıdem tazminatı nasıl hesaplanmalıdır ?

Gemi çalışanının işe fiilen başladığı tarihten itibaren iş sözleşmesinin devamı süresince her geçen tam yıl için işverence gemi adamına otuz günlük ücreti tutarında kıdem tazminatı ödenir. Bir yıldan artan süreler için de aynı oran üzerinden ödeme yapılır. Grev ve lokavtta geçen süreler kıdem süresine eklenemeyecektir.

Kıdem tazminatı ile ilgili otuz günlük süre bireysel hizmet sözleşmeleri veya top- lu iş sözleşmeleri ile gemi çalışanı lehine artırılabilir.

Ancak gemi çalışanının işverenden alacağı kıdem tazminatının bir üst sınırı vardır. Gemi çalışanının aylık ücreti çok yüksek olsa da toplu sözleşmelerle ve hiz- met akitleriyle belirlenen kıdem tazminatlarının yıllık miktarı, Devlet Memurları Kanu- nuna tabi en yüksek Devlet memuruna 5434 sayılı T.C. Emekli Sandığı Kanunu hü- kümlerine göre bir hizmet yılı için ödenecek azami emeklilik ikramiyesini geçemez.

Kıdem tazminatının hesaplanması, son ücret üzerinden yapılır. Sefer, parça ba- şına akord, götürü veya yüzde usulü gibi ücretin sabit olmadığı hallerde son bir yıllık

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !6

süre içinde ödenen ücretin o süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle bulu- nacak ortalama ücret bu tazminatın hesabına esas tutulur. Ancak, son bir yıl içinde işçi ücretine zam yapıldığı takdirde tazminata esas ücret, gemi adamının işten ayrıl- ma tarihi ile zammın yapıldığı tarih arasında alınan ücretin aynı süre içinde çalışılan günlere bölünmesi suretiyle hesaplanır.

Kıdem tazminatının hesaplanırken gemi çalışanının aylık asıl ücreti dışında üc- ret ekleri, sosyal yardımlar gibi işçiye yapılan ek ödemeler de hesaba dahil edilecek- tir.

Kıdem tazminatı alacağı için özel bir faiz türü kanunda öngörülmediğinden ya- sal faiz uygulanacaktır. Kanunda açık bir hüküm olmamakla beraber kıdem tazminatı alacağına uygulanacak yasal faizin fesih tarihinden itibaren uygulanması gerekir.

Kıdem tazminatı için Deniz İş Kanunu’nda zamanaşımı süresi öngörülmemiştir. Türk Borçlar Kanunu uygulaması yönünden 10 yıllık genel zamanaşımına tabidir

10) 854 Sayılı Kanuna göre fesih halleri nelerdir ?

a) Bildirim Süresi Verilerek Sözleşmenin Feshi

Fesih bildirimi, belirsiz süreli bir hizmet sözleşmesini belirli bir sürenin sonunda ortadan kaldıran, taraflardan birinin irade beyanına karşılık karşı tarafın kabulüne ih- tiyaç duymayan tek taraflı bir irade beyanıdır. Kural olarak gemi adamının hizmet sözleşmesi altı ay geçmeden sona erdirilemez.

Belirsiz süreli sözleşmeler kural olarak ihbar süresi sonunda sona erdirilebilir. Kanuna göre ihbar süreleri; işi altı ay sürmüş olan gemi çalışanı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak iki hafta sonra, işi altı aydan bir buçuk yıla kadar sürmüş olan gemi adamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak dört hafta sonra, işi bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş olan gemi çalışanı için bildiri- min diğer tarafa yapılmasından başlayarak altı hafta sonra, işi üç yıldan fazla sürmüş olan gemi adamı için, bildirimin diğer tarafa yapılmasından başlayarak sekiz hafta sonra bozulmuş olur. Bu süreler asgari olup deniz iş sözleşmesi ile veya gemi adamı sendika üyesi ise üye olunan sendikanın taraf olduğu toplu iş sözleşmesi ile arttırıla- bilir. Haklı nedenle fesihte bu süreler aranmaz, hatta altı aylı sürenin de dolması bek- lenmez.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !7

Eski Türk Ticaret Kanunu.m.1005’de yukarıda sayılanlardan ayrık bir düzenle- me getirilmiş olup aksi kararlaştırılsa bile donatanın kaptanın iş sözleşmesini her zaman feshedebileceğini düzenlemiştir. Bu maddenin konuşuş amacı kaptanla dona- tan arasındaki ilişkinin güvene dayalı olmasıdır. Eski TTK.m.1015’e göre; kaptanın belli bir hukuki hadiseden doğan hakları, Deniz İş Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu- nun hangisinin hükümleri daha lehine ise, kaptana o hüküm uygulanır.

İş sözleşmesinin işveren veya vekili tarafından feshi halinde sebepleri ile birlikte gemi çalışanına yazılı olarak bildirilmelidir. Bildirim imkanı olmadığında durum bir tutanakla tespit olunur. Gemi çalışanının çalıştığı gemi seferdeyse fesih hükümleri ancak gemi kararlaştırılan limana varınca hüküm doğurur.

Hizmet sözleşmesi feshedilen gemi adamı, TBK’ya dayanarak iş arama izni is- teyebilir. Ancak iş gemide gerçekleştiği için gemi çalışanının iş arama şansı pek ola- mayacaktır. Bu sebeple birbirine yakın limanlar arasında yapılan seferler söz konusu ise gemi adamına izin vermek onun açısından yararlı olacaktır.

Bildirim sürelerine uyulmaması durumunda ihbar tazminatı, kötü niyet tazminatı ve maddi-manevi tazminat isteğinde bulunabilmektedir. Haklı bir neden olmadan bil- dirim sürelerine uymadan sona erdirilen hizmet sözleşmelerinde feshi yapan taraf karşı tarafa ihbar tazminatı ödemek zorundadır. İşverenin fesih hakkını kötüye kul- lanması durumunda gemi adamı kötü niyet tazminatı isteyebilmektedir.

Gemi adamlarının sendikaya üye olması, şikayete başvurması gibi sebeplerle işten çıkarılması hallerinde ve genel olarak hizmet akdini bozma hakkının kötüye kul- lanıldığını gösteren diğer durumlarda gemi adamına verilecek ihbar öneline ait ücre- tin üç katı tutarı kötü niyet tazminatı olarak ödenecektir.

Sendikal nedenlerle fesihle ilgili olarak 6356 sayılı Sendikalar ve Toplu İş İlişki- leri Kanunu’nun 25.maddesinde düzenleme bulunmaktadır. Düzenlemeye göre; sen- dikal nedenle fesihten dolayı tazminat işçinin 1 yılık ücret tutarından az olamaz. İhbar tazminatına ve kötü niyet tazminatına ek olarak taraflar birbirlerinden kişilik hakları- nın zarara uğraması sebebiyle manevi tazminat, maddi zararları için de maddi taz- minat isteyebilmektedir.

b) Bildirimsiz(Haklı Nedenle) Fesih

Haklı nedenle fesih dürüstlük kuralları gereği iş ilişkisini sürdürmesi kendisinden

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !8

beklenmeyecek tarafa belirli veya belirsiz süreli iş sözleşmesini derhal feshetme yetkisi veren bozucu yenilik doğuran bir haktır.

TBK.m.435’e göre, iş sözleşmesinin taraflarından her biri, haklı sebeplerle söz- leşmeyi derhal feshedebilir. Sözleşmeyi fesheden taraftan, dürüstlük kurallarına göre iş ilişkisini sürdürmesi beklenmeyen bütün durum ve koşullar, haklı neden sayılır.

Bildirimsiz feshin haklı nedene dayanmamasının önemli sonuçları vardır. İşve- ren ihbar, kıdem tazminatı, kötü niyet tazminatı, sendikal tazminat veya taraflar ara- sında öngörülmüşse cezai şart tazminatı gibi yükümlülüklerin biri ya da bir kaçını ödemek zorunda kalabilir. Aynı şekilde gemi adamı iş sözleşmesini haksız feshet- mişse cezai şart tazminatı, eğitim giderleri gibi alacakları ödemek zorunda kalabile- ceği gibi kıdem tazminatından da mahrum kalacaktır

Deniz İş Kanunu m.13’de süresi belirli olmayan veya belirli süre veya belirli bir

sefer için yapılmış olan iş sözleşmelerinin işveren veya gemi adamı tarafından bildi- rimsiz feshinin nedenleri ayrı ayrı sayılmıştır.

İşveren açısından haklı nedenle fesih nedenleri:

Gemi çalışanın herhangi bir limanda geminin hareketinden önce gemiye döne- rek hizmete girmemesi veya gemiye hiç dönmemesi:

Burada gemi çalışanının devamsızlık suretiyle iş görme borcundan kaçınması söz konusudur. Gemi, gemi çalışanları için iş yeri niteliğindedir. Buna mukabil olarak işçinin gemide hareket ettiğinde gemide bulunmaması demek iş görme edimini yeri- ne getirmediği anlamına gelmektedir. Gemi çalışanının sefer saatinden sonra gemiye gelmesi gibi bir şey söz konusu değildir. Gemiler belirli bir sefer plan ve programı içinde hareket ederler. Bu sebeple sefer saatinden önce gemi adamı gemiye dönmüş ve hizmete hazır durumda olması gerekmektedir

Gemi çalışanının gemide hizmet görmesinin tutukluluk, hapis veya gemide ça- lışmaktan menolunması gibi sebeplerle imkansız hal alması

Gemi çalışanının kusurlu bir hareketi nedeniyle iş görmesinin imkansız hale gelmesi durumunda iş sözleşmesi derhal feshedilebilir. Çünkü gemi çalışanı gemi sefere çıktığında çalışmaya hazır bir şekilde gemide olmalıdır.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !9

Gemi çalışanının işveren veya işveren vekiline karşı, kanuna, hizmet akitlerine

sair iş ve çalışma şartlarına aykırı hareket etmesi:
İş sözleşmesi bağlılık üzerine kurulu bir sözleşmedir. Taraflardan işçinin bu bağ-

lılığa uygun olarak iş görme edimini yerine getirirken özenli olması ve işverenin haklı menfaatini koruması gerekmektedir. İşveren, işin görülmesi ve işçilerin işyerindeki davranışlarıyla ilgili genel düzenlemeler yapabilir ve talimatlar verebilir. İşçiler bunla- ra dürüstlük kuralının gerektiği şekilde uymak zorundadırlar. Tüm bunlar işçinin işve- renin talimatlarına uyma borcunu temsil eder. İşveren yönetim hakkı kapsamında iş- çiye talimatlar verebilir. Ancak işveren yönetim hakkı kapsamında iş sözleşmesine, mevzuata, işyeri yönetmeliklerine, denizcilik teamüllerine ve dürüstlük kurallarına ay- kırı işlemler yapamaz.

Gemi çalışanını işveren veya işveren vekiline karşı denizcilik kural ve teamülle- rine veya ahlak ve adaba aykırı hareket etmesi

Hizmet sözleşmelerinde, işçi taahhüt ettiği işi ifa etmenin yanında, işverene ve ailesine saygı göstermek, işverenin güvenini kötüye kullanmamak gibi borçlara sa- hiptir. Denizcilik teamülleri ve kuralları hakkında yazılı bir eser bulunmamaktadır. An- cak her gemide teamül ve kuralları gösteren bir iç talimatname vardır. Gemi iç tali- matnamelerini içeriği, gemi hizmetlerinin nasıl ve kimler tarafından yapılacağını gös- terir. Gemi adamının bu talimatnamelerde yazanları ifa etmemesi, noksan ifa etmesi ve yanlış ifası işverene haklı nedenle fesih hakkı vermektedir. Ahlaka ve adaba aykırı hareket etme kapsamında; işverene ve ailesine saygı göstermek, onun güvenini kö- tüye kullanmamak gibi şeyler girebilmektedir.

Gemi çalışanı açısından haklı nedenle fesih nedenleri;

Ücretin kanun hükümleri veya hizmet akdi gereğince ödenmemesi:

İşçinin hizmet görme borcunun karşılığı olan ücret borcu işçi adına en önemli borçtur. Ücretin kısmi olarak ödenmesi bile gemi adamına haklı nedenle fesih hakkı tanımaktadır. Ayrıca ücrete ek olarak, ikramiye, prim, fazla mesai, hafta tatili, genel tatil gibi alacaklarında ödenmemesi durumunda aynı hak elde edilmektedir.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !10

İşveren veya işveren vekilinin gemi adamına karşı, kanuna, hizmet akitlerine

veya sair iş şartlarına aykırı hareket etmesi
TBK’da sayılan işverenin görevleri bu kapsamda ele alınabilmektedir. Bu du-

rumda işverenin, işçinin kişiliğini koruma, gözetme, eşit davranma, iş güvenliğini sağ- lama gibi sorumlulukları vardır. Ayrıca yıllık izin kullandırma, fazla çalışma sürelerinin ödenmesi gibi borçları da bulunmaktadır. İşveren tarafından yapılan hizmet sözleş- mesindeki esaslı değişiklikler işçinin onayına tabidir. 4857 sayılı İş Kanununda yer verilen bu hükmün benzeri Deniz İş Kanununda bulunmamaktadır.

İş Kanununa göre işçi kendisine yazılı şekilde sunulan esaslı değişikliği kabul etmezse çalışma şartlarında herhangi bir değişiklik olmaz. Hatta kabul veya ret be- yanında bulunmazsa reddedilmiş sayılır.

İşveren veya işveren vekilinin gemi adamına karşı denizcilik kural ve teamülle- rine veya ahlaka ve adaba aykırı hareket etmesi

Her gemide yer alan gemi iç talimatnamesi her iki taraf için de bağlayıcı nitelik- tedir. Bunlara aykırılık durumunda hem gemi adamı hem işveren iş sözleşmesini haklı nedenle derhal feshedebilir.

Deniz İş Kanunu m.14’de verilen diğer haklı fesih nedenleri aşağıdaki gi- bidir:

Geminin herhangi bir sebeple 30 günden fazla bir süre seferden kaldırılması Gemi, onarım, bakım, karantinaya alınma gibi bazı nedenlerle seferden kaldırı- labilir. Ancak seferden kaldırılan süre 30 günden fazla olmalıdır. Bu süreden sonra taraflar hizmet sözleşmesini feshetmezse sözleşme askıda kalır. Sözleşmenin fes- hedilmesi durumunda ise eğer gemi adamı kıdem tazminatı koşullarına sahipse kı-

dem tazminatına her koşulda hak kazanır.
Gemi çalışanının herhangi bir sebeple sürekli olarak gemide çalışmasına engel

bir hastalığa yakalanması veya engelli hale gelmesi nedeni ile fesih
Gemi çalışanının gemide iş yapmasına engel bir hastalığa yakalanması veya

devamlı iş göremezlik durumu

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !11

Söz konusu durumların doktor raporuyla sabit olunması durumunda işveren tarafından hizmet sözleşmesi haklı nedenle derhal feshedilebilir. Kaptanın hastalan- ması durumunda ise tüm bakım ve tedavi masrafları donatanın sorumluluğundadır(Eski TTK.m.1013). Kaptanın teklif edilen bakım ve tedaviyi red- detmesi durumunda donatanın bu yükümlülüğü ortadan kalkar.

Fesih hakkını kullanım süresi

Deniz İş Kanunu m.15 gereği, işveren, işveren vekili veya gemi çalışanı iş söz- leşmesini yukarıda sayılan nedenlere dayanarak feshetme yetkisini bu davranışı öğ- rendiği tarihten itibaren altı iş günü içinde ve her halükarda fiilin vuku bulduğu tarih- ten itibaren bir yıl içinde kullanmalıdır.

Yukarıda sayılan hallere dayanılarak akdi süresi içinde fesheden taraf ayrıca mahkemeye başvurarak öbür taraftan bir tazminat isteyebilir.

11) 854 Sayılı Kanuna göre fesih dışı sona erme halleri nelerdir?

a) Taraflardan Birinin Ölümü

Deniz İş Kanununda işçinin ölümü hükme bağlanmamıştır. Ancak Borçlar Ka- nununun ilgili maddeleri somut olaya uygulanabilmektedir. TBK’da işçi ve işverenin ölümüne farklı sonuçlar bağıtlanmış bulunmaktadır. TBK.m.440’a göre; işçinin ölü- müyle iş sözleşmesi sona erer. İşçinin ölümüyle birlikte işçinin kıdem tazminatı mi- rasçılarına geçer ancak yeni TBK’da eski Borçlar Kanununda bulunmayan bir düzen- leme getirilmiş bulunup, ölen işçinin sağ kalan eşine, ergin olmayan çocuğuna ve bunlar yoksa işçinin bakmakla yükümlü olduğu kişilere işçinin bir aylık ücreti kadar veya kıdemi beş yıldan fazla olması durumunda iki aylık ücreti kadar ölüm tazminatı ödenmektedir. Ancak bu uygulama doktrinde tartışmalıdır. Söz konusu olan tazmina- tın kıdem tazminatı ile aynı nitelikte olduğu veya olmadığına yönelik olan bu tartış- malara göre; TBK genel kanundur ve özel kanunda hüküm bulunmayan durumlarda o kanuna tabi olanlara uygulanır. Bu sebeple Deniz İş Kanunu özel kanun olduğu için ölen Deniz İş Kanuna tabi işçinin yakınlarına ölüm tazminatı ödenmelidir. Diğer bir görüşe göre ise; söz konusu işçi ölüm tazminatına veya tabi olduğu kanunda kıdem

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !12

tazminatı düzenlendiği halde kıdem tazminatına hak kazanmıyorsa ölüm tazminatına hak kazanmalıdır Bir diğer görüşe göre ise özel kanunda kıdem tazminatı düzen- lenmişse ölen işçilerin yakınlarına ölüm tazminatı ödenmesi yerinde değildir..

İşverenin ölümü durumu ise TBK.m.441’de düzenlenmiştir. “işverenin ölümü ha- linde, yerini miraşçıları alır. Bu durumda işyerinin tamamının veya bir bölümünün devri ile gerçekleşen hizmet ilişkisinin devrine ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygula- nır.” Hizmet ilişkisine dair madde ise aynı kanunun 428 ve 429. maddelerinde yer almaktadır. Maddeye göre; “işyerinin tamamı ve bir bölümü hukuki bir işlemle başka- sına devredildiğinde, devir tarihinde işyerinde veya bir bölümünde mevcut olan hiz- met sözleşmeleri, bütün hak ve borçlarıyla birlikte devralana geçer.” Bu noktada de- vir tarihi önem kazanmaktadır. Türk Medeni Kanunun 599.maddesine göre mirasçı- lar, miras bırakanın ölümü ile mirası bütün olarak, kanun gereğince kazanırlar.

İşverenin ölüm tarihinden önce doğmuş olan ve işverenin ölümü tarihinde ödenmesi gereken borçlardan, mirasçılar ve devralan işveren müteselsilen sorumlu- dur. Ancak mirasçılar işverenin bu yükümlülüklerden doğan sorumluluğu, işverenin ölüm tarihinden itibaren iki yıl ile sınırlıdır.

TBK.m.441/2’ye göre hizmet sözleşmesi ağırlıklı olarak işverenin kişiliği dikkate alınmak suretiyle kurulmuşsa, onun ölümüyle kendiliğinden sona erer. Sözleşmenin kendiliğinden ve zamanından önce bitmesi işçiyi zarara uğratabileceği için, işverenin mirasçılarından işçinin hakkaniyetine uygun bir tazminat isteyebileceği kabul edilmiş- tir.

Eski Türk Ticaret Kanununun 1014.maddesinde kaptanın ölümüne ilişkin özel bir düzenleme getirilmiş bulunmaktadır. Buna göre, iş sözleşmesi yapıldıktan sonra kaptan ölürse, kaptanın öldüğü güne kadar olan ücretinin ve kararlaştırıldıysa diğer bütün menfaatlerinin donatan tarafından ödenmesi gerekmektedir. Kaptan yolculuk başladıktan sonra ölürse donatan cenaze masraflarını karşılamak zorundadır. Kap- tan gemiyi savunurken ölürse donatan kaptanın mirasçılarına kıdem tazminatından ayrı olarak uygun bir ikramiye ödemek zorundadır. Uygun bir ikramiye ibaresi açık olmayıp, hakimin ikramiye tutarını, kaptanın gemiyi savunması nedeniyle ölümünü dikkate alarak, mirasçılarının maddi, manevi zararlarını belirli ölçüde karşılamaya ye- tecek ve donatanında sıkıntı duymadan ödeyebileceği bir miktar olarak belirleyecek- tir.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !13

b) Belirli Süre veya Seferin Sona Ermesi

Belirli bir süre veya belirli bir olgunun ortaya çıkmasına bağlı olan hizmet söz- leşmesi bunların ortaya çıkması durumunda sona ere. Hizmet sözleşmesi gemi seyir halindeyken sona ererse sözleşme, geminin ilk limana varmasına ve güvenlik altına alınmasına kadar devam eder.

Belirli sefer için yapılmış belirli süreli hizmet sözleşmelerinde, sözleşmede yazılı seferin sonunda geminin limana varması ve yükünü boşaltmasıyla sona erer. Söz- leşme süresi sonunda işveren veya vekili olan kaptan gemi adamının işe devam et- mesine onay verirse, belirli süreli iş sözleşmesi aynı süre kadar uzatılmış sayılır.

Belirli süreli hizmet sözleşmeleri belirli sürenin dolmasıyla herhangi bir fesih bil- dirimine gerek kalmadan sona ermektedir. Belirli süreli iş sözleşmesinin sona erme- siyle gemi çalışanı kıdem tazminatına hak kazanamamaktadır.

Deniz işletmeleri genellikle belirli süreli hizmet sözleşmelerini tercih etmektedir. Ancak belirli süreli iş sözleşmeleri iş güvencesi hükümlerini içermediği için suistimale açık durumdadır.

c) Tarafların Anlaşması (İkale)

Sözleşme serbestisi göz önünde bulundurulduğunda tarafların anlaşması ile sözleşmenin sona erdirilmesi mümkündür. Sözleşmeyi kendi iradeleri ile kuran taraf- ların yine sözleşmeyi kendi iradeleriyle ortadan kaldırmasını konu edinen sözleşme- lere ikale sözleşmesi denilmektedir.

Bilindiği gibi iş sözleşmesi işçi ve işverene borçlar yükleyen bir sözleşmedir. İkale sözleşmesi sonrası taraflar arasındaki borç ilişkisi ortadan kalkmaktadır. Yani alacaklı tarafın alacağı, borçlu tarafında borcu kalmamaktadır. Bu durumda tarafların anlaşması ile iş sözleşmesinin sona erdirilmesi bir fesih sayılmaz. Çünkü tarafların karşılıklı ve birbirine uygun iradeleri ile meydana gelmektedir. Dolayısıyla işçinin fes- he bağlı bir takım hakları ileri sürmesi mümkün olmaz, taraflar araların tazminat ka- rarlaştırılmadıysa tazminat istemeleri de mümkün olmamaktadır. İkale sözleşmeleri- nin ispatını kolaylaştırılması açısından açık ve yazılı olması isabetli olabilir. Ancak açık veya örtülü, yazılı veya sözlü yapılması da mümkündür.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !14

d) Sözleşmenin Kendiliğinden Bozulması (İnfisah)

Deniz hizmet sözleşmelerinin infisahı DenİşK.m.14/4’de yer almaktadır. İlgili maddeye göre; “Geminin kayba uğraması, terk edilmesi veya harp ganimeti ilan edilmesi veyahut Türk Bayrağıdan ayrılması hallerinde ise hizmet akdi kendiliğinden bozulur”. Kendiliğinden son bulması sebebiyle herhangi bir bildirim süresine tabi değildir.

Geminin kayba uğraması, geminin kurtarılamayacak şekilde batması veya tamir edilemez hale gelmesidir. Eski TTK.m.1015’e göre; geminin kayba uğraması duru- munda kaptanın deniz raporu tespit ettirmesi ve gerektiği sürece donatanın menfaat- lerini koruması gerekmektedir. Kaptan bu süreye ilişkin ücret ve geçim masraflarını donatandan talep edebilecektir. Dolayısıyla burada kaptanlarla ilgili olarak diğer gemi adamlarından farklı bir düzenleme getirilmiştir.

Geminin kurtarılamayacak şekilde batması durumunda, geminin terk edilmesin- de savaş ganimeti elde edilmesinde mülkiyet konusu doğrudan doğruya ortadan kal- karken, geminin tamir kabul etmez hale gelmesinde geminin iktisadi değeri en aşağı seviyeye düşerek, dolaylı olarak mülkiyetin kalkması söz konusudur; ancak Türk Bayrağı çekme hakkının kaybedilmesinde mülkiyetin kaybedilmesi durumu her za- man ortaya çıkmaz.

Geminin Türk Bayrağını taşıma hakkının devamı iş sözleşmelerinin devamı açı- sından önemlidir. Geminin yabancı bir şirkete satılması sonucu Türk Bayrağının kay- bedilmesi durumunda iş sözleşmeleri kendiliğinden sona erdiği için gemi adamları ihbar tazminatına hak kazanamaz. Ancak işverenin başka Türk Bayrağı çekme hak- kının devam ettiği başka gemileri varsa ve gemi adamının onlardan birinde çalışması mümkünse iş sözleşmesinin kendiliğinden sona ermesi söz konusu değildir.

12) Gemi çalışanı tutuklanırsa kıdem tazminatına hak kazanabilir mi?

Gemi çalışanı tutuklanırsa kıdem tazminatına hak kazanamaz. 854 sayılı Deniz İş Kanununun 14 üncü maddesinde iş sözleşmesi işveren tarafından bu Kanunun 14 üncü maddesinin birinci bendi dışında feshedilirse kıdem tazminatı ödeneceği belir- tilmiş olup, tutukluluk da aynı Kanunun 14 üncü maddesinin birinci bendi hallerin- dendir.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !15

13) 854 sayılı Deniz İş Kanunundaki iş sürelerine kimler dâhil değildir?

Gemide çalışanın birden fazla kaptanın bulunduğu gemilerde birinci kaptan veya kendisine vekâlet eden kimse (kılavuz kaptanlar dâhil), birden fazla makinistin bulunduğu gemilerde baş makinist, doktor ve sağlık memurları, hemşire ve hasta ba- kıcılar, asli görevleri can, mal ve gemi kurtarma olan kurtarma gemilerinde çalışan gemi adamları, gemide kendi nam ve hesabına çalışanlar iş sürelerine tabi değiller- dir.

14) Gemi çalışanı hangi hallerde çalıştığı zaman fazla saatlerle çalışma üc- reti alamaz?

Geminin, gemideki şahısların veya gemi hamulesinin (yüklerinin) selameti için kaptanın yapılmasını zaruri gördüğü işler, gümrük, karantina ve sair sıhhi formaliteler dolayısıyla yerine getirilmesinde zorunluluk bulunan ilave işler, gemi seyir halinde veya limanda iken gemide yaptırılan (yangın, gemiyi terketme, denizde çatışma, de- nizden insan kurtarma ve savunma) talimleri hallerinde yapılan çalışmalar karşılığın- da fazla çalışma ücreti alınamaz.

15) Gemi çalışanı haftada kaç gün tatil yapar?

Haftalık çalışma süresini tamamlayan gemi adamı haftanın geri kalan günlerin- de hafta tatili yapar. Liman hizmeti ve şehir hattı gemilerinde gemi çalışanı haftada altı günden fazla çalıştırılamaz. Hafta tatili gününde çalıştırılan gemi çalışanına haf- tanın diğer bir gününde nöbetleşe izin verilir. Haftanın diğer bir günü verilen tatil hafta tatili günü yerine geçer.

16) 854 sayılı Deniz İş Kanunu uyarınca gemi adamlarına ne kadar süre ücretsiz yol izni verilebilir?

Gemi çalışanlarına 7 güne kadar ücretsiz yol izni verilebilmektedir.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !16

KAYNAKÇA

Akyiğit, E. (2011). Ölüm ve İş İlişkisindeki Yeni Sonuçları. Sicil İş Hukuku Dergi- si. (22).

Alpagut, G. (2011). Türk Borçlar Kanunun Hizmet Sözleşmesinin Devri, Sona Ermesi, Rekabet Yasağı, Cezai Şart ve İbranameye İlişkin Hükümleri. Legal İş Huku- ku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi. (31).

Andaç, F. (2005). İş Hukuku(Türk Çalışma Hukuku Uygulaması). Ankara: Yargı Yayınevi.

Aydın, U. (2005). İş Sözleşmesinin Anlaşma ile Sona Erdirilmesi. Çimento İşve- ren Dergisi. (3).

Aydınlı, İ. (2013). 4857 Sayılı İş Kanunu’nda Düzenlenen Alt İşveren Hükümle- rinin Deniz Taşıma İşlerinde Uygulanıp Uygulanmayacağına Dair Yargıtay Kararını Değerlendirilmesi. Gazi Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi. (4).

Başkan, E. (2013). 6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu Hükümleri Çerçevesinde Ölümün Hizmet Sözleşmesine Etkisi ve Yeni Bir Tazminat: Ölüm Tazminatı. TBB Dergisi. (104).

Centel, T., & Demircioğlu, M. (2013). İş Hukuku. İstanbul: Beta Yayınları. Çelik, N. (2014). İş Hukuku Dersleri. İstanbul: Beta Yayınları.
Kamu Denetçiliği Kurumu 29/12/2014.
Kar, B. (2014). Deniz İş Hukuku: Ders Kitabı. Ankara: Yetkin Yayınları. Mollamahmutoğlu, H. (2005). İş Hukuku. Ankara.

Okay, M. S. (1970). Deniz Ticareti Hukuku 1. İstanbul: Kutulmuş Matbaası.

Özdemir, E. (2012). Yeni Borçlar Kanunun İş Sözleşmesinin Sona Ermesine İlişkin

Hükümlerinin 4857 Sayılı Kanun Kapsamındaki İş İlişkilerine Etkisi. Sicil İş Hu- kuku Dergisi. (27).

Songü, S. (2005). Deniz İş Hukukunda İş Sözleşmesinin Sona Ermesi ve So- nuçları. Legal İş Hukuku ve Sosyal Güvenlik Hukuku Dergisi. (3).

Soyer, P. (2011). Hizmet Sözleşmesinin Sona Ermesine İlişkin “Yeni” Türk Borç- lar Kanunu Hükümleri ve İş Hukuku Bakımından Önemi. Sicil İş Hukuku Dergisi.

Süzek, S. (2013). İş Hukuku. İstanbul: Beta Yayınları.

DENİZ İŞ HUKUKU RAPORU !17

Tunçomağ, K., & Centel, T. (2013). İş Hukukunun Esasları. İstanbul: Beta Ya- yınları.

Tunç, (2014). Sosyal Bilimler Dergisi. (17)